Diagnoza czerniaka brzmi dla wielu osób jak wyrok. Pierwsze pytanie, które zwykle przychodzi pacjentom do głowy, to: „Jak leczyć czerniaka?”. A zaraz po nim pojawia się kolejne: „Co mnie teraz czeka, co dalej i jak się leczy czerniaka w praktyce?”. Czy wystarczy operacja, czy potrzebne będą inne terapie, jak długo trwa leczenie i gdzie szukać pomocy, a przede wszystkim jakie są szanse na wyleczenie tego groźnego nowotworu skóry?
Odpowiedź nie jest jednakowa dla wszystkich. Czerniak to choroba, która może rozwijać się w różnym tempie i w różnych miejscach, to znaczy wszędzie tam gdzie znajdują się komórki barwnikowe – najczęściej na skórze, ale też pod paznokciami czy w oku. Dlatego lekarze dobierają leczenie do stadium choroby i konkretnej sytuacji pacjenta. Najczęściej jednak podstawą jest chirurgia, a w bardziej zaawansowanych przypadkach nowoczesne terapie systemowe, takie jak immunoterapia czy leczenie celowane.
Czy zabieg chirurgiczny i wycięcie czerniaka oznacza, że rak na pewno nie wróci?
Niezależnie od tego czy mówimy o czerniaku skóry (szerzącym się powierzchownie lub guzkowym), czy też o takim występującym w obrębie paznokcia, pierwszym i najważniejszym krokiem jest zazwyczaj zabieg chirurgiczny. Polega on na usunięciu wytypowanej zmiany wraz z minimalnym marginesem zdrowej tkanki i przesłanie jej do badania histopatologicznego aby uzyskać rozpoznanie oraz określić ew. stopień zaawansowania czerniaka. To standardowa procedura stosowana w każdym stadium, jeśli tylko guz można bezpiecznie wyciąć. To właśnie staging czyli określenie stopnia zaawansowania choroby stanowi podstawę do zaplanowania dalszego leczenia.
Co ciekawe pierwotne wycięcie podejrzanej zmiany barwnikowej zawsze wykonujemy z minimalnym możliwym marginesem. Pozwala to uniknąć uszkodzenia spływu chłonnego, którego dokładne określenie może okazać się niezbędne w toku dalszego leczenia.
W przypadku potwierdzenia rozpoznania czerniaka złośliwego podstawowym elementem dalszego postępowania jest poszerzenie wycięcia blizny. Wykonuje się zabieg podobny do pierwotnego wycięcia również przesyłając materiał do badania histopatologicznego – pozwala to upewnić się, że wszystkie komórki nowotworowe zostały usunięte oraz zmniejszyć ryzyko wznowy nowotworu.
W zależności od zaawansowania zmiany pierwotnej chirurg onkolog może zlecić również tzw. biopsję węzła wartowniczego. To badanie, które polega na usunięciu pierwszego (lub pierwszych) węzłów chłonnych w drodze spływu chłonnego z danego miejsca i pozwala sprawdzić, czy nowotwór rozprzestrzenił się do nich. W zależności od wyniku konieczne może być rozszerzenie leczenia.
Blizna po chirurgicznym usunięciu czerniaka pod szyją
Chirurgia ma szczególne znaczenie w mniej typowych lokalizacjach:
- Leczenie czerniaka podpaznokciowego – bywa trudniejsze w diagnostyce, dlatego zabieg musi być wykonany precyzyjnie i przez doświadczony zespół, zwykle wymaga usunięcia zmiany wraz z częścią lub całością płytki paznokciowej.
- Leczenie czerniaka guzkowatego – ze względu na agresywny charakter tego podtypu, zabieg powinien być wykonany jak najszybciej.
Choć sam zabieg chirurgiczny w przypadku tego nowotworu jest najważniejszy, to w wielu przypadkach oznacza dopiero początek drogi. Gdy istnieje ryzyko przerzutów lub choroba jest już bardziej zaawansowana, lekarze sięgają po terapie systemowe. To właśnie one decydują dziś o tym, że nawet w trudniejszych stadiach choroby pacjent ma realną szansę na skuteczny powrót do zdrowia. Zatem jeśli zastanawiasz się, jak leczyć czerniaka na wczesnym etapie, odpowiedź jest prosta, bo zwykle wystarczy szybkie chirurgiczne wycięcie zmiany.
A co jeśli sama operacja czerniaka nie wystarczy, czyli leczenie systemowe
1. Czy immunoterapia może pomóc w leczeniu czerniaka?
Tak. Immunoterapia to jedna z największych zmian w leczeniu czerniaka w ostatnich latach. W Polsce jest dostępna od kilku lat w ramach programu lekowego i stosowana w kilkudziesięciu ośrodkach.
Dzięki immunoterapii wielu pacjentów, u których wcześniej rokowania były bardzo słabe, żyje znacznie dłużej. Jeszcze 10–15 lat temu w Polsce w czerniaku przerzutowym przeżywało jedynie od 3% do 4% pacjentów. Obecnie w badaniach klinicznych odsetek 5-letnich przeżyć sięga 40–50%[1]. To ogromny postęp, który jeszcze dekadę temu wydawał się nieosiągalny.
2. Kiedy stosuje się leki celowane u chorych z mutacją BRAF?
U około 50% pacjentów z czerniakiem skóry[2] stwierdza się mutację w genie BRAF, co pozwala zastosować tzw. terapię celowaną, która najczęściej polega połączenie dwóch leków (inhibitorów BRAF + MEK).
Terapia celowana działa szybko, bo u wielu osób guz zmniejsza się w ciągu tygodni. Ale efekt nie zawsze jest trwały. Dlatego lekarze czasem wybierają najpierw immunoterapię, a później leki celowane lub odwrotnie. Wszystko zależy to od sytuacji klinicznej i tempa rozwoju choroby.
Zmiana na skórze – czerniak złośliwy w zbliżeniu
3. Czy leczenie czerniaka działa także po operacji?
Tak. U osób, których choroba określona zostanie jako stadium II, III lub IV, lekarze często proponują tzw. leczenie uzupełniające. To oznacza podanie immunoterapii już po operacji, żeby zmniejszyć ryzyko, że choroba wróci.
Badania pokazały, że takie leczenie naprawdę działa, na potwierdzenie czego przeprowadza się wiele badań klinicznych jak na przykład:
- Przy stosowaniu leku niwolumab ryzyko nawrotu było wyraźnie mniejsze niż u pacjentów leczonych innym lekiem (ipilimumabem). Po 3 latach 58% osób leczonych niwolumabem nie miało nawrotu choroby, co okazało się 0 10% lepszym wynikiem, niż przy stosowaniu leku o nazwie ipilimumab[3].
- W przypadku pembrolizumabu badanie KEYNOTE-054 pokazało jeszcze lepsze wyniki – po 3,5 roku wolnych od nawrotu było 59,8% pacjentów leczonych pembrolizumabem w porównaniu do 41,4% w grupie placebo[4].
W Polsce mamy już dostęp do programów lekowych, które jasno wskazują, jak leczyć czerniaka za pomocą immunoterapii lub terapii celowanych. Od niedawna w naszym kraju immunoterapia jest dostępna nawet dla chorych w stadium IIB i IIC, czyli takich, u których guz był większy, ale nie dał jeszcze przerzutów. Dzięki temu osoby, które wcześniej mogły liczyć tylko na obserwację, teraz mają dodatkową szansę na uniknięcie nawrotu.
Jak się leczy czerniaka w różnych miejscach ciała?
1. Jak wygląda leczenie czerniaka paznokcia i czerniaka podpaznokciowego?
Czerniak paznokcia i czerniak podpaznokciowy to rzadkie postacie nowotworu. Często zaczynają się od ciemnej smugi, plamy lub krwawienia pod paznokciem, które łatwo pomylić z urazem. Dlatego diagnoza bywa opóźniona.
Pacjenci często szukają w internecie odpowiedzi, jak leczyć czerniaka paznokcia lub podpaznokciowego. W takich przypadkach najważniejsza jest szybka diagnostyka i zabieg chirurgiczny.
Podstawą leczenia jest operacja, podczas które zwykle usuwa się zmiany razem z częścią lub całą płytką paznokcia. Jeśli guz jest większy, lekarz może zalecić amputację końcowego fragmentu palca. Gdy choroba jest bardziej zaawansowana, do leczenia włącza się immunoterapię albo terapie celowane, jeśli stwierdzono mutację BRAF.
Jeśli zauważysz smugę czy plamę pod paznokciem, która nie znika tygodniami, koniecznie idź do dermatologa. To może być pierwszy krok, by uratować palec, a nawet życie.
2. Jak leczy się czerniaka oka i czerniaka gałki ocznej?
Czerniak oka (czerniak gałki ocznej) to najczęstszy nowotwór wewnątrzgałkowy u dorosłych.
- Przy mniejszych guzach stosuje się brachyterapię, czyli naświetlanie specjalną płytką przyłożoną do gałki ocznej.
- W większych zmianach często konieczne jest usunięcie całej gałki ocznej (enukleacja).
- Jeśli czerniak oka daje przerzuty można stosować leczenie systemowe.
3. Jak wygląda leczenie czerniaka guzkowego?
Czerniak guzkowy to bardzo agresywna postać choroby. Rośnie szybciej niż inne typy i wcześniej daje przerzuty. Dlatego tu liczy się czas – im szybciej rozpoczęte leczenie, tym większe szanse na powodzenie.
Podstawą jest szerokie wycięcie guza chirurgicznie. Często już na wczesnym etapie włącza się immunoterapię lub terapie celowane, jeśli wykryto mutację BRAF.
A z punktu widzenia pacjenta, na pytanie, jak leczyć czerniaka guzkowego, lekarze odpowiadają jasno: Im szybciej guz zostanie usunięty, tym większe szanse na skuteczne leczenie.
Czerniak złośliwy na plecach mężczyzny – zdjęcie pacjenta
Nowoczesne kierunki leczenia czerniaka
1. Badania kliniczne i terapie kombinowane
Wiele osób po diagnozie zastanawia się: „Czy są nowe metody leczenia czerniaka?”. Odpowiedź brzmi: tak i w Polsce też można z nich skorzystać.
- Badania kliniczne to szansa na dostęp do terapii, które jeszcze nie są refundowane, ale już pokazały obiecujące wyniki w innych krajach. Dzięki temu pacjenci mogą otrzymać nowoczesne leczenie czerniaka wcześniej niż reszta. Listę badań można znaleźć np. na clinicaltrials.gov albo na stronach polskich ośrodków onkologicznych.
- Terapie kombinowane – lekarze łączą różne leki, np. immunoterapię anty-PD-1 z anty-CTLA-4 albo immunoterapię z terapią celowaną (BRAF/MEK). Takie schematy są stosowane u pacjentów z bardziej agresywnymi postaciami nowotworu czy w przypadku występowania przerzutów.
2. Nowoczesne podejścia, czyli szczepionki personalizowane
Coraz częściej mówi się o tzw. szczepionkach personalizowanych w czerniaku. To nie są szczepienia „na zapas”, tylko preparaty tworzone indywidualnie na podstawie materiału genetycznego guza danego pacjenta. Ich zadaniem jest „nauczyć” układ odpornościowy rozpoznawać komórki nowotworowe i niszczyć je, zanim dojdzie do nawrotu choroby.
W badaniu klinicznym fazy 2b KEYNOTE-942 sprawdzano szczepionkę mRNA-4157 (V940) podawaną razem z pembrolizumabem u chorych po operacji czerniaka. Wyniki opublikowane w The Lancet w 2024 roku pokazują, że w wyniku takiego leczenia 18-miesięczne przeżycie bez nawrotu wyniosło 79%[5].
Badanie nadal trwa, a szczepionka jest dostępna tylko w ramach badań klinicznych[6].
Naukowcy na całym świecie badają, jak leczyć czerniaka jeszcze skuteczniej. Stąd właśnie pomysł na szczepionki mRNA i terapie personalizowane.
Rokowania i perspektywy w leczeniu czerniaka, czyli co realnie wpływa na przeżywalność
Na rokowanie najmocniej wpływa to, w jakim stadium wykryto chorobę i jak szybko wdrożono leczenie. Dla wielu osób z wczesnym, cienkim guzem sama operacja daje bardzo wysoką szansę wyleczenia. W praktyce klinicznej pytanie „Jak leczyć czerniaka” pojawia się przy każdym nowym stadium. Inaczej wygląda to w stopniu I, a inaczej w stopniu IV.
Poniżej najważniejsze czynniki, które decydują o wyniku leczenia:
- Stadium/„grubość” guza (Breslow) – im cieńszy i wcześniej wykryty czerniak skóry, tym lepsze przeżycia.
- Zajęcie węzłów chłonnych – dodatni węzeł wartowniczy pogarsza rokowanie. Wtedy zwykle rozważa się leczenie uzupełniające (immunoterapia lub – przy mutacji – terapie celowane).
- Cecha biologiczna guza (np. mutacja BRAF) – u ok. 50% chorych występuje mutacja BRAF. To otwiera drogę do leczenia celowanego (BRAF/MEK). Jeśli mutacji nie ma, podstawą jest immunoterapia.
- Lokalizacja i podtyp – czerniaki błon śluzowych i oka mają gorsze rokowania niż czerniaki skóry.
- Dostęp do nowoczesnego leczenia – immunoterapia i terapie celowane istotnie wydłużają życie w chorobie zaawansowanej i zmniejszają ryzyko nawrotu po operacji; w Polsce dostępne są w programie lekowym.
Co to znaczy dla osób chorych na czerniaka?
1. Czerniak skóry – 5-letnie przeżycie w Polsce
Według Raportu otwarcia NSO – aktualizacja (listopad 2024), pięcioletnia przeżywalność względna wzrosła z 73,9% (dla osób zdiagnozowanych w 2013 roku) do 91,1% (dla osób zdiagnozowanych w 2018 roku). To oznacza poprawę aż o 23,3 punktu procentowego (kobiety 93,5%, mężczyźni 88,4%)[7] .
2. Zaawansowany (przerzutowy) czerniak – wpływ nowych terapii
Jeszcze kilkanaście lat temu zaledwie 2–4% pacjentów z przerzutowym czerniakiem żyło 5 lat po diagnozie. Obecnie, dzięki immunoterapii i terapiom celowanym, około 40% chorych w Polsce dożywa 5 lat[8]. Pytanie „Jak leczyć czerniaka z przerzutami” jeszcze kilka lat temu brzmiało dramatycznie, dziś mamy immunoterapię i leki celowane, które znacznie zmieniły rokowania na lepsze.
3. Po operacji zmian o wyższym ryzyku (stadia IIB–III) – leczenie uzupełniające
Wielu pacjentów pyta, jak leczyć czerniaka w stadium IIB–III. W tych przypadkach sama operacja to za mało i potrzebne jest leczenie uzupełniające immunoterapią. To dodatkowe leczenie, którego celem jest zmniejszenie ryzyka nawrotu choroby po operacji.
Badania kliniczne pokazały, że takie leczenie faktycznie działa:
- Niwolumab (badanie CheckMate-238) – zmniejsza ryzyko nawrotu w porównaniu z ipilimumabem. Po 3 latach wolnych od choroby było 58% pacjentów leczonych niwolumabem i był to wynik lepszy o 10% niż dla osób leczonych ipilimumabem.
- Pembrolizumab (badanie KEYNOTE-054) – po 3,5 roku 59,8% pacjentów nie miało nawrotu choroby w porównaniu do 41,4% w grupie placebo[9].
Jak się leczy czerniaka w Polsce – podsumowanie i praktyczne wskazówki
Leczenie czerniaka złośliwego opiera się przede wszystkim na szybkim wycięciu zmiany. Im wcześniej się to stanie, tym większa szansa na pełne wyleczenie. W przypadku bardziej zaawansowanych stadiów, zwłaszcza IIB–III, często konieczne jest leczenie uzupełniające, najczęściej immunoterapia.
Gdy czerniak da przerzuty, podstawą stają się terapie systemowe, takie jak immunoterapia i leki celowane, które znacząco poprawiły rokowania. Dziś nawet 40% chorych z zaawansowanym czerniakiem żyje co najmniej 5 lat. Na horyzoncie są też nowe metody, np. szczepionki mRNA i terapie personalizowane, póki co dostępne głównie w ramach badań klinicznych.
Wracając do pytania z początku artykułu „Jak leczyć czerniaka?”, to rozmowa i konsultacja z lekarzem są najważniejsze. Warto zapytać, jakie jest stadium choroby, jakie leczenie wchodzi w grę i czy istnieje możliwość udziału w programie lekowym lub badaniu klinicznym. Lekarz wyjaśni Ci krok po kroku, jak się leczy czerniaka w Twojej indywidualnej sytuacji, biorąc pod uwagę stadium i wyniki badań.
Najlepsza klinika leczenia czerniaka i innych nowotworów skóry to taka, która ma doświadczenie w leczeniu czerniaka, zapewnia dostęp do immunoterapii i badań genetycznych, a także pracuje zespołowo – onkolog, chirurg i dermatolog współdziałają dla dobra pacjenta. Ważne, by pacjent czuł, że oprócz standardowego leczenia otrzymuje także pełną informację o możliwych opcjach i wsparcie w procesie terapii.
Źródła danych liczbowych:
[1] Immuno-onkologia.pl. „Immunoterapia czerniaka w Polsce – terapie i leki 2025.” 2025. Dostęp na dzień 20 września 2025. https://immuno-onkologia.pl/immunoterapia-czerniaka-w-polsce-terapie-i-leki-2025/
[2] Onkonet.pl. „Czerniak złośliwy skóry – stadium II.” 2024. Dostęp na dzień 20 września 2025. https://www.onkonet.pl/dp_czerniakzs2.php
[3] Narodowy Instytut Onkologii. „Wytyczne postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w czerniaku – aktualizacja 10.2024 r.” 2024. Dostęp na dzień 20 września 2025. https://nio.gov.pl/wp-content/uploads/2024/11/Wytyczne-postepowania-diagnostyczno-terapeutycznego-w-czerniaku-aktualizacja-10.2024r.pdf
[4] Tamże.
[5] The Lancet. „Pembrolizumab plus relatlimab versus pembrolizumab alone in untreated advanced melanoma (RELATIVITY-098): a randomised, double-blind, phase 3 trial.” 2023. Dostęp na dzień 20 września 2025. https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(23)02268-7/abstract
[6] ClinicalTrials.gov. „Study of Nivolumab in Combination With Relatlimab in Participants With Previously Untreated Metastatic or Unresectable Melanoma (NCT03897881).” 2019–2025. Dostęp na dzień 20 września 2025. https://clinicaltrials.gov/study/NCT03897881
[7] Pacjent.gov.pl. „Raport otwarcia Narodowej Strategii Onkologicznej. Aktualizacja – listopad 2024.” 2024. Dostęp na dzień 20 września 2025. https://onkologia.pacjent.gov.pl/sites/onkologia/files/2025-05/Raport%20otwarcia%20NSO.%20Aktualizacja%20%28listopad%202024%29.pdf
[8] Rynek Zdrowia. „Prof. Rutkowski: w przerzutowym czerniaku przeżywało 2 chorych na 100. Immunoterapia zmieniła tragiczne statystyki.” 2024. Dostęp na dzień 20 września 2025. https://www.rynekzdrowia.pl/Serwis-Onkologia/Prof-Rutkowski-w-przerzutowym-czerniaku-przezywalo-2-chorych-na-100-Immunoterapia-zmienila-tragiczne-statystyki%2C252745%2C1013.html
[9] Narodowy Instytut Onkologii. „Wytyczne postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w czerniaku – aktualizacja 10.2024 r.” 2024. Dostęp na dzień 20 września 2025. https://nio.gov.pl/wp-content/uploads/2024/11/Wytyczne-postepowania-diagnostyczno-terapeutycznego-w-czerniaku-aktualizacja-10.2024r.pdf